Να μην πωλούνται γάλατα πρώτης βρεφικής ηλικίας στα σούπερ μάρκετ

Να μην πωλούνται γάλατα πρώτης βρεφικής ηλικίας στα σούπερ μάρκετ

Η προσέγγιση ενός τόσο σοβαρού θέματος υγείας όσο αυτό της ελεύθερης διακίνησης της σκόνης γάλακτος πρώτης βρεφικής ηλικίας από τα «σούπερ-μάρκετ», χωρίς επιστημονική  τεκμηρίωση, είναι άκρως επικίνδυνη. Ελπίζουμε ότι, η αξία του μητρικού γάλατος σε σύγκριση με τα υποκατάστατά του, για την υγεία της  μητέρας και των βρεφών είναι πλέον γνωστή και δεδομένη. Όσοι λοιπόν αποφασίζουν την παραχώρηση της πώλησης υποκατάστατων του μητρικού γάλατος στα «σούπερ-μάρκετ» το πράττουν μάλλον για οικονομικούς λόγους.

Πληθώρα επιστημονικών μελετών και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού προτρέπουν τις κυβερνήσεις  να ενισχύσουν το θηλασμό γιατί αποδεδειγμένα ταυτόχρονα ενισχύεται και η οικονομία[1],[2],[3]. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε δύο από τις πιο πρόσφατες και πιο έγκυρες.

Μόλις τον Απρίλιο του 2010, δημοσιεύθηκε σε άρθρο στο κατεξοχήν έγκριτο περιοδικό παιδιατρικής παγκοσμίως, το Pediatrics (το επίσημο περιοδικό της Αμερικάνικης Ακαδημίας Παιδιατρικής AAP) με τίτλο: “Η Οικονομική Επιβάρυνση για τις Ηνωμένες Πολιτείες λόγω του Κατώτερου από το Βέλτιστο Επιπέδου Μητρικού Θηλασμού: Μια Παιδιατρική Ανάλυση Κόστους” ( “The Burden of Suboptimal Breastfeeding in the United States: A Pediatric Cost Analysis”)[4]. Οι συγγραφείς του άρθρου μετά από ενδελεχή μελέτη των επιπτώσεων για την υγεία των χαμηλότερων του βέλτιστου επιπέδων μητρικού θηλασμού στις ΗΠΑ, διαπίστωσαν ότι εάν κατάφερναν οι Αμερικάνοι να θηλάζουν τα παιδιά τους αποκλειστικά για το πρώτο εξάμηνο της ζωής τους σε ποσοστό 90%, τότε θα εξοικονομούσαν 13 δισεκατομμύρια δολάρια το χρόνο, ενώ θα γλίτωναν από το θάνατο 911 βρέφη.

Πριν από μόλις λίγες μέρες, τον Οκτώβριο του 2012, δημοσιεύθηκε έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από την UNICEF και αφορά στο Ηνωμένο Βασίλειο ( Η.Β.) με τίτλο: “Αποτρέποντας ασθένειες και γλιτώνοντας πόρους: η πιθανότητα συνεισφοράς της αύξησης των ποσοστών θηλασμού στο Η.Β.” (“Preventing disease and saving resourses: the potential contribution of increasing breastfeeding rates in the UK”)[5]. Σε μια αναλυτική μελέτη, περισσότερων από 100σελίδων, οι ερευνητές συμπεραίνουν ότι ακόμα και με μια μέτρια αύξηση των ποσοστών θηλασμού, το Ηνωμένο Βασίλειο θα εξοικονομούσε ετησίως 40 εκατομμύρια λίρες μειώνοντας τις ασθένειες στο παιδί και στην μητέρα, οι οποίες αποδεδειγμένα σχετίζονται με την χρήση ξένου γάλακτος το πρώτο εξάμηνο ζωής του βρέφους.

Η απόφαση να επιτρέπεται η πώληση των γαλάτων πρώτης βρεφικής ηλικίας στα «σουπερ-μάρκετ», εντάσσεται στα γενικότερα μέτρα απελευθέρωσης αγαθών και επαγγελμάτων. Δημιουργεί την ψευδαίσθηση του ότι αφού με τον ελεύθερο ανταγωνισμό θα πέσουν οι τιμές, τα υποκατάστατα του μητρικού γάλατος θα μπορούν να τα αποκτούν ευκολότερα όσοι οικογενειάρχες, στην πλειοψηφία τους σκληρά δοκιμαζόμενοι από την οικονομική κρίση, τα έχουν ανάγκη για την επιβίωση των μωρών τους. Είναι όμως απαραίτητα για την επιβίωση των μωρών μας, ή μήπως ο μητρικός θηλασμός από υποχρέωση της μαμάς προς το βρέφος, γίνεται επιλογή;

Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής ήδη από την δεκαετία του ’90, εφαρμόζεται ένα πρόγραμμα υποστήριξης των οικονομικά ανίσχυρων μητέρων, βρεφών και νηπίων, γνωστό ως «WIC Program»[6]. Το πρόγραμμα αυτό απορροφά την κατανάλωση του 57% με 68% όλου του βρεφικού γάλακτος που πωλείται στις ΗΠΑ και για αυτό θεωρείται τουλάχιστον συνυπεύθυνο για τα χαμηλότερα από το επιθυμητό για τους Αμερικάνους, ποσοστά μητρικού θηλασμού. Όταν ξεκίνησε το πρόγραμμα το 1990, οι γυναίκες που συμμετείχαν σε αυτό θήλαζαν έστω λίγο τα μωρά τους στο τέλος του πρώτου εξαμήνου στο μισό ποσοστό από αυτό των γυναικών που δεν συμμετείχαν στο πρόγραμμα (8,6% σε σύγκριση με 17,8% αντίστοιχα), δείχνοντας ότι η πρόσβαση σε φθηνό υποκατάστατο οδηγούσε ευκολότερα την μητέρα στον πλήρη αποθηλασμό. Σήμερα, ανάμεσα στις γυναίκες των ΗΠΑ με χαμηλό εισόδημα, όσες πληρούν τις προϋποθέσεις και εντάσσονται στο πρόγραμμα ξεκινούν θηλασμό σε ποσοστό 67,5%, ενώ εκείνες που είναι σε λίγο καλύτερη οικονομική κατάσταση και δεν εντάσσονται στο πρόγραμμα, χωρίς όμως να είναι εύπορες, ξεκινούν θηλασμό σε ποσοστό 84,6%, καταδεικνύοντας ότι όσο πιο οικονομικά προσιτό γίνεται το βρεφικό γάλα σε σκόνη, τόσο σε μεγαλύτερο ποσοστό αποτελεί την επιλογή για τη διατροφή του βρέφους[7].

Από τα παραπάνω, φαίνεται να είναι απορίας άξιον γιατί τη στιγμή που παγκοσμίως υπάρχει συνειδητή στροφή προς το θηλασμό, ακόμα και για οικονομικούς λόγους, στην Ελλάδα που μαστίζεται από την οικονομική κρίση, η πολιτική μας να είναι η απομάκρυνση από το θηλασμό, μια που όσο τα υποκατάστατα μητρικού θηλασμού γίνονται πιο προσιτά, τόσο τα ποσοστά θηλασμού μειώνονται.

Στην βιβλιογραφία, δεν καταφέραμε να βρούμε καμία οικονομοτεχνική μελέτη για τα ελληνικά δεδομένα. Ίσως έτσι κάποιοι, εξετάζοντας μόνο από οικονομική σκοπιά το θέμα, αγνοώντας δηλαδή τις καταστροφικές συνέπειες για την υγεία του λαού μας από την χρήση ξένου γάλακτος για τη διατροφή των μωρών μας, να πρότειναν ως πιο συμφέρουσα λύση, τη συνειδητή απομάκρυνση από το θηλασμό τουλάχιστον μέχρι να ξεπεραστεί η οικονομική κρίση. Για να δοκιμάσουμε και αυτή τη λογική προσπαθήσαμε να δείξουμε εάν είναι πιο φθηνός ο θηλασμός ή το βρεφικό γάλα για το Ελληνικό νοικοκυριό. Υπολογίσαμε τα έξοδα που απαιτούνται για να οργανωθεί μια Ελληνική οικογένεια με σκοπό να θηλάζει αποκλειστικά το μωρό της, σε σύγκριση με το να οργανωθεί μια οικογένεια ταΐζοντας το μωρό της με ξένο γάλα. Στην συνέχεια προσθέσαμε στα «πάγια» έξοδα οργάνωσης, τα «λειτουργικά» έξοδα ώστε το βρέφος να τραφεί για το πρώτο εξάμηνο της ζωής του χωρίς ή με μητρικό θηλασμό.

Κόστος οργάνωσης νοικοκυριού,χωρίς θηλασμό

1. Βραστήρας Χ 1                                                 15 ευρώ

2. Αποστειρωτής Χ 1                                           50 ευρώ

3. Στεγνωτήρας Χ 1                                              10 ευρώ

4. Λαβίδες για μπιμπερό Χ2                                                4 ευρώ

3. Μπιμπερό Χ 10                                                 40 ευρώ

4. Βούρτσες καθαρισμού Χ 2                               10 ευρώ

5. Θηλές για μπιμπερό Χ 5                                  7,5 ευρώ

6. Θερμός-θήκη μπιμπερό Χ 1                             10 ευρώ

7. Θερμαντήρας Χ 1                                              25 ευρώ

Σύνολο:                                                                  171.5 ευρώ

Λειτουργικά έξοδα για 6μήνες (χωρίς θηλασμό):

1.Αγορά γάλατος:1κουτί γάλα/3μέρες=10κουτιά/μήνα=60κουτιά/6μηνο Χ 12ευρώ         720ευρώ

2.Κατανάλωση ρεύματος: Βραστήρας-> λειτουργία 30’’Χ5Χ30Χ6=450΄/60΄    =7,5ώρες

Αποστειρωτής  ->10΄Χ2Χ30Χ6=3.600/60΄  =60ώρες

                                    Με 2000W ανά συσκευή=> 135ΚW (με 0.20ευρώ/KW)       27ευρώ

3.Κατανάλωση νερού:       150ml(για 1μπουκάλι) X 5 X 30 X 6 = 135L/6μηνο

         Διαδικασία προετοιμασίας*500mlX 5 x 30 X 6 = 450L/6μηνο  σύνολο 585L/6μηνο

*Η μεγαλύτερη κατανάλωση νερού γίνεται για να ζεστάνουμε ή κυρίως να κρυώσουμε το καυτό γάλα, αφήνοντας την βρύση ανοιχτή να τρέχει εξωτερικά στο μπουκάλι

για τα πρώτα 20κυβικά(0.85+23%ΦΠΑ~1ευρώ/κυβικό)                                                         0.5ευρώ

4.Επιβάρυνση περιβάλλοντος: 60 κουτιά αλουμινίου το 6μηνο ανά βρέφος

         135 KW/H το 6μηνο ανά βρέφος

         585 λίτρα νερού το 6μηνο ανά βρέφος

 


Κόστος οργάνωσης νοικοκυριού, με αποκλειστικό μητρικό θηλασμό

1. Αντλία θηλασμού(ενοικίαση) Χ1                     50 ευρώ

2. Μίας χρήσης επιθέματα 20ευρώ/μήνα           120 ευρώ

3. Μπιμπερό X2                                                        8 ευρώ

4. Φακελίσκοι αποθήκευσης Χ40                         40 ευρώ

5. Αποστειρωτής                                                    50 ευρώ

6. Βούρτσα καθαρισμού                                           4 ευρώ

Σύνολο:                                                                  272 ευρώ!!!

Λειτουργικά έξοδα με αποκλειστικό θηλασμό για 6μήνες:

Ελάχιστα έξοδα για λειτουργία θερμαντήρα αποστειρωτή ή αντλίας όταν και εφόσον χρειαστούν

 

Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας θηλάζοντας αποκλειστικά το μωρό για έξι μήνες, μια οικογένεια εξοικονομεί ανά βρέφος κοντά στα  648 ευρώ , ρυπαίνει το περιβάλλον κατά περίπου 60 αλουμινένια κουτιά λιγότερα, γλιτώνει γύρω στα 135kw την ώρα σε ηλεκτρική ενέργεια και 585 λίτρανερού σε σύγκριση με μια οικογένεια που χορηγεί στο μωρό της ξένο γάλα. Κάθε χρόνο στην Ελλάδα έχουμε κάτι λιγότερο από 120.000 γεννήσεις[8]. Τα ποσοστά μητρικού θηλασμού στην χώρα μας είναι τραγικά μια που ενώ ξεκινά να θηλάζει το 88% των βρεφών μας, καταλήγει να θηλάζει αποκλειστικά λιγότερο από το 1%[9]. Εάν συνδυάσουμε τα ευρήματά μας με τα στατιστικά στοιχεία για την πατρίδα μας τότε φαίνεται ότι η Ελληνική οικονομία θα αποταμίευε ετησίως 69.206.400 ευρώ, θα γλίτωνε από 5.040.000 αλουμινένια κουτιά σε σκουπίδια, 11.340.000 kw/ώρα σε ηλεκτρική ενέργεια και49.140.000 λίτρα νερό το χρόνο, αυξάνοντας το ποσοστό του αποκλειστικού μητρικού θηλασμού για τους πρώτους 6 μήνες στο 90%.

Στους παραπάνω υπολογισμούς δεν έχουμε συμπεριλάβει τις οικονομικές συνέπειες που θα έχουμε εάν συμπεριλάβουμε και τις επιπτώσεις στην υγεία. Είναι καλά θεμελιωμένο επιστημονικά ότι τόσο ο μητρικός θηλασμός προστατεύει από διάφορες ασθένειες τη μητέρα[10],[11] και το παιδί[12], όσο και ότι η πρόωρη έκθεση σε ξένο προερχόμενο από εξανθρωπισμένο αγελαδινό γάλα, εκθέτει το βρέφος σε κινδύνους[13],[14],[15]. Για την πιθανότητα, κάποιοι να αρθρώσουν τον αντίλογο της έλλειψης κάποιας μελέτης για τα ελληνικά δεδομένα, τα οποία μπορεί να αποτελούν διαφορετική πραγματικότητα, χρησιμοποιήσαμε τα στοιχεία ελληνικής έρευνας σχετικά με την «Προστατευτική επίδραση του αποκλειστικού μητρικού θηλασμού ενάντια στις μολύνσεις κατά την βρεφική ηλικία: μια προοπτική μελέτη»(“Protective effect of exclusive breastfeeding against infections during infancy: a prospective study”)[16], δημοσιευμένη το 2010 στο διεθνούς φήμης παιδιατρικό περιοδικό Archives of Disease in Childhood. Συμπεριλάβαμε τα στοιχεία που αναφέρονται στην μελέτη μαζί με το κόστος για την αντιμετώπιση (είτε στο νοσοκομείο είτε σε εξωτερική βάση) για τις τέσσερις πιο συνήθεις βρεφικές λοιμώξεις (οξεία λοίμωξη του αναπνευστικού, οξεία μέση ωτίτιδα, ουρολοίμωξη και γαστρεντερίτιδα) ώστε να υπολογίσουμε το οικονομικό όφελος από τη βελτίωση της υγείας  των μωρών μας εάν αυξήσουμε τα ποσοστά αποκλειστικού μητρικού θηλασμού για το πρώτο εξάμηνο της ζωής τους:

1.Λοίμωξη αναπνευστικού

Νοσηρότητα όσων θηλάζουν:                                                                                                51,6%

Νοσηρότητα όσων δεν θηλάζουν:                                                                          64,2%    

Κόστος ΚΕΝà 397 (2μέρες νοσηλεία.) + 13 [8μέρες αγωγή(2ΧAmoxil+Clavunate)] =                         410ευρώ

Χωρίς νοσηλεία:à40 (επίσκεψη σε γιατρό) + 12[10μέρες αγωγή(2ΧAmoxil+Clavunate)ή εισπνεόμ]=52ευρώ

%περιστατικών που νοσηλεύονται                                                                                          6,5%

Για κάθε αύξηση του ποσοστού αποκλειστικού θηλασμού κατά 1% γλιτώνουμε από έξοδα υγείας 11.381 ευρώ για να φτάσουμε τα 1.012.893 ευρώ εάν πιάσουμε τον στόχο του 90% αποκλειστικού θηλασμού για τους πρώτους 6μήνες ζωής

2.Οξεία Μέση Ωτίτιδα

Νοσηρότητα όσων θηλάζουν:                                                                                                4,39%

Νοσηρότητα όσων δεν θηλάζουν:                                                                          11,7%

Κόστος ΚΕΝà 397 (2μέρες νοσηλεία.) + 12 [8μέρες αγωγή(2ΧAmoxil+Clavunate)] =       410ευρώ

Χωρίς νοσηλεία:à40 (επίσκεψη σε γιατρό) + 12[10μέρες αγωγή(2ΧAmoxil+Clavunate)]=52ευρώ

%περιστατικών που νοσηλεύονται                                                                                         10,6%

Για κάθε αύξηση του ποσοστού αποκλειστικού θηλασμού κατά 1% γλιτώνουμε από έξοδα υγείας   7.890 ευρώ για να φτάσουμε τα 702.231 ευρώ εάν πιάσουμε τον στόχο του 90% αποκλειστικού θηλασμού για τους πρώτους 6μήνες ζωής

3.Γαστρεντερίτιδα

Νοσηρότητα όσων θηλάζουν:                                                                                                14,3%

Νοσηρότητα όσων δεν θηλάζουν:                                                                          20,8%    

Κόστος ΚΕΝà 335 (2μέρες νοσηλεία) + 5 (κάποια αγωγή ηλεκτρολύτες, αντιεμετικό κλπ)=   340ευρώ

Χωρίς νοσηλεία:à40(επίσκεψη σε γιατρό)+5(κάποια αγωγή ηλεκτρολύτες, αντιεμετικό κλπ )= 45ευρώ

%περιστατικών που νοσηλεύονται                                                                           6,8%

Για κάθε αύξηση του ποσοστού αποκλειστικού θηλασμού κατά 1% γλιτώνουμε από έξοδα υγείας   5.075 ευρώ για να φτάσουμε τα 451.647 ευρώ εάν πιάσουμε τον στόχο του 90% αποκλειστικού θηλασμού για τους πρώτους 6μήνες ζωής

4.Ουρολοίμωξη

Νοσηρότητα όσων θηλάζουν:                                                                                                1,10%

Νοσηρότητα όσων δεν θηλάζουν:                                                                          2,04%    

ΚόστοςΚΕΝà 560 (3μέρες νοσηλεία) + 25 [8μέρες αγωγή(2ΧZinadol)] =        585ευρώ

%περιστατικών που νοσηλεύονται                                                                          100%

Για κάθε αύξηση του ποσοστού αποκλειστικού θηλασμού κατά 1% γλιτώνουμε από έξοδα υγείας   6.599 ευρώ για να φτάσουμε τα 587.293 ευρώ εάν πιάσουμε τον στόχο του 90% αποκλειστικού θηλασμού για τους πρώτους 6μήνες ζωής

 

Διαπιστώσαμε ότι αυξάνοντας το ποσοστό του αποκλειστικού μητρικού θηλασμού στο 90% για τους πρώτους 6 μήνες ζωής των βρεφών μας θα εξοικονομούσαμε 2.051.832 ευρώ τον χρόνο. Εδώ να υπενθυμίσουμε ότι στους υπολογισμούς μας δε συμπεριλάβαμε τις πιο «δαπανηρές» και καταστροφικές ασθένειες όπως η νεκρωτική εντεροκολίτιδα, το Σύνδρομο του Αιφνίδιου Βρεφικού Θανάτου, ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου Ι, η παιδική Λευχαιμία, ο καρκίνος μαστού και γεννητικών οργάνων για την μητέρα καθώς και η οστεοπόρωση για την τελευταία, από τις οποίες ο μητρικός θηλασμός προσφέρει προστασία. Είναι εμφανές, ότι τα χαμηλά ποσοστά θηλασμού αποτελούν μια ωρολογιακή βόμβα στο ήδη υπό κατάρρευση Εθνικό μας Σύστημα Υγείας.

Συγκεντρώνοντας τα αποτελέσματά μας για τις τέσσερις ασθένειες που μελετήσαμε, μαζί με τα έξοδα για την οργάνωση του νοικοκυριού, διαπιστώνουμε ότι η οικονομία μας θα επωφελούνταν τουλάχιστον 71.258.232 ευρώ το χρόνο αυξάνοντας το ποσοστό του αποκλειστικού μητρικού θηλασμού για τους πρώτους 6 μήνες ζωής ώστε να φτάσει το μαγικό 90%. Για όσους πιθανά θεωρούν το στόχο του 90% αποκλειστικού μητρικού θηλασμού για τους πρώτους 6μήνες ανέφικτο, τονίζουμε ότι ακόμα και κατά την διαδρομή προς τον στόχο, για κάθε 1% που βελτιώνουμε το ποσοστό μας, εξοικονομούμε ετησίως τουλάχιστον 800.654 ευρώ!

Αισθανόμαστε ότι τα αποτελέσματα της έρευνάς μας θα πρέπει να αποτελέσουν τροφή για σκέψη για τους ανθρώπους που παίρνουν αποφάσεις για το μέλλον μας. Η κυβέρνηση μας θα έπρεπε να αναλογιστεί αν το να προωθεί τον μητρικό θηλασμό είναι καλό όχι μόνο για την υγεία των παιδιών μας και των μητέρων τους, αλλά ταυτόχρονα και για την υγεία της οικονομίας μας.

Κλείνοντας, φοβόμαστε ότι η τοποθέτηση του ξένου γάλακτος πρώτης βρεφικής ηλικίας στα ράφια των σούπερ-μάρκετ, θα αποτελέσει τη χαριστική βολή για το μητρικό θηλασμό στην πατρίδα μας. Τα τραγικά ποσοστά θηλασμού στην Ελλάδα καταδεικνύουν ότι η πλειοψηφία των γονιών, των επαγγελματιών υγείας καθώς και όσων έχουν την ευθύνη των πολιτικών αποφάσεων, δεν γνωρίζουν ότι τα υποκατάστατα μητρικού θηλασμού δηλαδή το γάλα πρώτης βρεφικής ηλικίας, είναι ουσία που περισσότερο ταιριάζει στα χαρακτηριστικά του φαρμάκου και λιγότερο αυτά του τροφίμου. Η έγκριση για την κυκλοφορία του είναι ευθύνη του Ε.Ο.Φ. και η θέση του βρίσκεται σε ένα φιλικό προς το μητρικό θηλασμό φαρμακείο, ενώ η διάθεσή του θα έπρεπε να γίνεται μόνο με ιατρική συνταγή στην οποία να αναγράφεται η αιτία χορήγησής του. Είναι δικαίωμα του κάθε γονιού να γνωρίζει τους κινδύνους στους οποίους εκθέτει το μωρό του με την αλόγιστη χρήση του ξένου γάλακτος. Αποτελεί υποχρέωση όλων των επαγγελματιών υγείας που ευθύνονται για την ευημερία της δυάδας μητέρα-βρέφος να γνωρίζουν πως να ενισχύσουν τον θηλασμό. Τέλος, είναι καθήκον των πολιτικών μας να διαφυλάξουν το μέλλον μας, προστατεύοντας την υγεία των παιδιών μας και ταυτόχρονα βελτιώνοντας σημαντικά τα οικονομικά δεδομένα της χώρας μας, με συνειδητή στροφή προς την προώθηση του μητρικού θηλασμού.

 

Νίκος Βαράκης Παιδίατρος Πιστοποιημένος Σύμβουλος Γαλουχίας IBCLC

Μέλος ΔΣ Δικτύου Δράσης για τη Βρεφική Διατροφή IBFAN Ελλάδας

 

 

 



[1] Melissa Bartick: Breastfeeding and theU.S. Economy; BREASTFEEDING MEDICINE

Volume 6, Number 5, 2011

 

[2] How Breastfeeding Boosts the National Economy By Olivia Campbell, Web Exclusive, April 2009

 

[3] Save yourself, save our health care system: by phdinparenting on October 10, 2008

[4] Bartick M, Reinhold A:. The burden of suboptimal breastfeeding in theUnited States: A pediatric cost analysis; Pediatrics 2010;125:e1048–e1056

 

[5] “Preventing disease and saving resourses: the potential contribution of increasing breastfeeding rates in theUK”October2012 M.J.Renfrew, S.Pokhrel,M.Quigley, F.McCormick, J.Fox-Rushby, R.Dodds, S.Duffy, P.Trueman, A.Williams. UNICEF-UK

 

[6] The WIC Program: An Economic Analysis of Breastfeeding and Infant Formula, BREASTFEEDING MEDICINE, Vol.6, N5, 2011

 

[7] Breastfeeding and the Use of Human Milk Pediatrics 2012;129;e827; originally published online February 27, 2012, pg828

 

[8] ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ, ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Πειραιάς, 31/01/2011

 

[9] Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού ΕΚΘΕΣΗ: ΕΘΝΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥΙούλιος 2009

 

[10] Ip S, Chung M, Raman G, et al; Tufts-New England Medical Center Evidence-basedPracticeCenter. Breastfeeding and maternal and infant health outcomes in developed countries. Evid Rep Technol Assess (Full Rep). 2007;153(153):1–186

 

[11] Drago R, Hayes J, Yi Y. Better Health for Mothers and Children:Breastfeeding Accommodations under the Affordable Care Act. 2010

 

[12] Breastfeeding and the Use of Human Milk Pediatrics 2012;129;e827; originally published online February 27, 2012

 

[13] Home preparation of powdered infant formula: is it safe? Claudia Carletti, Andriano Cattaneo; Unit for Health Services Research and International Health, Institute for Child Health IRCCS,Trieste,Italy: Acta Paediatrica

[14]  FAO/WHO Expert meeting on Enterobacter sakazakii and Salmonella in powdered infant formula,Rome, 16-20 January 2006

[15]  “Will EU ban on baby bottles with Bisphenol A lead to dumping in developing countries?” asks Ines Fernandez, Coordinator of IBFAN South East Asia, IBFAN 2011-Press releases

[16]  Protective effect of exclusive breastfeeding against infections during infancy: a prospective study Arch Dis Child 2010 95: 1004-1008 originally published online September 27,

Fani Ladomenou, Joanna Moschandreas, Anthony Kafatos, et al.